Nghị quyết 23 về công tác người Việt Nam ở nước ngoài đặt ra mục tiêu tăng cường kết nối và phát huy nguồn lực của cộng đồng hơn 6,5 triệu người Việt trên toàn thế giới. Ý tưởng nghe rất đẹp: người Việt xa quê trở thành nguồn lực cho đất nước. Nhưng bài phân tích của Nguyễn Ngọc Bảo đặt ra một câu hỏi khó chịu hơn: nếu môi trường trong nước đủ tốt, tại sao phải mất quá nhiều công sức để “vận động” người tài đóng góp? Người giỏi thường không cần khẩu hiệu để hành động; họ cần một luật chơi đáng tin.
Một kỹ sư ở Mỹ, Đức hay Nhật hoàn toàn có thể đóng góp mà không cần xách vali về nước. Họ có thể đào tạo trực tuyến, đầu tư startup, chuyển giao công nghệ, nghiên cứu, tư vấn hoặc kết nối doanh nghiệp Việt Nam với thế giới. Vấn đề nằm ở chỗ môi trường ấy có đủ minh bạch, cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi của họ hay không. Nếu năng lực vẫn phải đi qua những cánh cửa của quan hệ, vị trí và cơ chế hành chính, thì chuyện “mời gọi nhân tài” đôi khi chẳng khác gì mời khách về dự tiệc nhưng vẫn giữ nguyên cánh cửa và yêu cầu khách phải xin phép trước khi bước vào.
Vì vậy, câu hỏi lớn nhất không phải làm sao đưa 6,5 triệu kiều bào về nước, mà là làm sao tạo ra một Việt Nam đủ tốt để người có năng lực, dù ở trong hay ngoài nước, tự nhiên muốn đóng góp. Một nghị quyết có thể lập mạng lưới, tổ chức hội nghị và mời chuyên gia. Nhưng thể chế mới quyết định dòng chất xám có thực sự chảy hay không. Nếu “mở” chỉ mở trong phạm vi được phép, thì rất khó thu hút những người vốn quen với tự do học thuật, cạnh tranh và trách nhiệm nghề nghiệp. Muốn người tài góp sức, đôi khi cách hiệu quả nhất không phải gọi to hơn — mà là sửa lại chính căn phòng mà ta đang mời họ bước vào.
